Íslenski fjárhundurinn

Íslenski fjárhundurinn er þjóðarhundur Íslands. Tegundin barst til landsins með landnámsmönnum og aðstoðuðu hundarnir við gæslu og smölun fjár, nautgripa og hesta.  

Útlit
Íslenski fjárhundurinn er tæplega meðalstór hundur með hringað skott og upprétt eyru. Litafjölbreytni er allnokkur hjá tegundinni en gulir litir í ýmsum blæbrigðum eru algengastir. Aðrir aðallitir eru svartur (þrílitur), mórauður, leirhvítur og grár. Alveg einn litur telst ekki æskilegur og fylgja hvítar merkingar alltaf aðallit. Feldlag getur verið tvenns konar, snöggt eða loðið, en feldurinn er tvöfaldur og þéttur, veðurþolinn og hrindir vel frá sér vætu.

Sögubrot
Litlar heimildir eru til um hunda frá fyrstu öldum byggðar á Íslandi. Mikil hungursneyð var á landinu í kringum 990 og var lagt til að flestum eða öllum hundum yrði lógað því bjarga mætti fjölda mannslífa ef ekki þyrfti að fóðra hundana. Á miðöldum voru íslenskir hundar seldir úr landi, einkum til Bretlands þar sem þeir voru vinsælir heimilishundar fyrirfólks. Thomas Brown skrifar árið 1650 að íslenskir hundar séu ekki einungis fluttir til Bretlands sem fjölskylduhundar heldur sæki enskir fjárbændur einnig mjög í þá.

Oddur Einarsson segir frá fjórum gerðum hunda á Íslandi árið 1590, þ.e. bæjarhundum eða varðhundum, fjárhundum, dekurhundum sem leika listir og veiðihundum sem notaðir voru til refaveiða. Oddur segir fjárhundana vera mjög áfjáða við rekstur sauðfjár.  

Count de Buffon skrifar um þekkar hundategundir árið 1755 og er íslenski hundurinn ein þeirra 30 tegunda sem þar er fjallað um. Til er málverk frá 1763 sem sýnir íslenskan hund sem var fæddur í Dantzig árið 1759.

Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson lýsa íslenska hundinum vel í ferðabók sinni en þeir ferðuðust um landið á árunum 1752-1757. Þeir nefna þrjár gerðir hunda á Íslandi og segja fjárhunda loðna og suma mikið loðna. Fjárhundarnir voru ekki einungis notaðir sem fjárhundar heldur einnig til annarra verka, s.s. að sækja lunda í holurnar. Þeir segja jafnframt að fjárhundarnir fari fyrir fé og komi með það til smalans.

Í flestum ferðabókum sem skrifaðar eru um Íslands frá þessum tíma og fram á 20. öld er minnst á íslenska hundinn. Lýsingarnar eru nokkuð mismunandi en samt er augljóst að um sömu hundategund að ræða. Hundarnir eru sagðir í sveitum, reka búfé úr túnum, smala fé, reka hross og finna fé í fönn.

Stofnsveiflur
Áður fyrr var algengt að hafa marga hunda á hverjum bæ enda var þörfin fyrir þá mikil þegar fé var rekið, hvort sem það var til beitar að morgni og heim að kvöldi eða til lengri smalamennsku vor og haust. Árið 1869 er talið að fjöldi hunda á Íslandi hafi verið um 24 þúsund en 1883-1887 er talið að einungis hafi verið um 10 þúsund hundar í landinu. Skýring þessa mikla munar er að árið 1869 voru sett lög varðandi hundahald og 1871 var settur hár skattur á alla hunda nema ákveðinn fjölda fjárhunda á sveitabæjum. Ástæða setningu þessara laga er að hundar hýsa egg bandorma sem veldur sullaveiki í fólki og höfuðsótt í sauðfé. Eftir þetta fækkaði hundum mjög hér á landi en taka skal fram að almennur skortur á hreinlæti er talinn hafa verið höfuðorsök hættunnar sem stafaði af sullaveikinni.

Erlendar hundategundir voru fluttar inn á 19. öld og um aldamótin 1900 hafði íslenskum fjárhundum fækkað mikið. Christian Schierbeck ferðaðist um landið á þessum árum og telur hann að þá hafi íslenskir hundar, sem ekki höfðu blandast öðrum tegundum, eingöngu fundist á afskekktum bæjum til sveita. Á tveggja ára ferðalögum um Ísland sá Schierbeck varla meira en 20 einkennasterka hunda fyrir utan þann sem hann átti sjálfur. Hann hrósar íslenska fjárhundinum mikið, segir tegundina hafa mikið áttaskyn sem gagnist vel þegar fé er rekið af fjalli. Hann segir hundana þekkja hvert fé í flokknum og svo ómissandi fyrir fjallmenn að eftir farsóttir á síðari hluta 19. aldar sem drápu meira en þrjá fjórðu allra íslenskra hunda hafi jafnvel verið borgað hestsverð og tvær kindur fyrir góðan hund. Þess ber að geta að árið 1901 var sett algjört bann við innflutningi hunda.

Á síðari hluta 19. aldar voru gerðar tilraunir með þjálfun íslenskra fjárhunda sem þjónustuhunda í hernum í Danmörku. Hundarnir flutti skilaboð milli herdeilda og reyndust vel þó tilraunirnar hafi lagst af og hundarnir farið til annarra eigenda. Íslenskir fjárhundar voru fyrst sýndir á hundasýningu í Tívolí í Kaupmannahöfn árið 1897. Íslenski hundurinn var viðurkenndur sem sérstakt ræktunarkyn í Danmörku árið 1898 og enska hundaræktarfélagið ættbókfærði íslenskan hund árið 1905. Um leið viðurkenndi félagið íslenska fjárhundinn sem sérstaka hundategund og gaf út ræktunarmarkmið sem þýtt var úr dönsku. Þó munu íslenskir hundar sjaldan hafa verið sýndir á sýningum í Englandi en reyndar náði íslenskur hundur þeim árangri að keppa um titilinn „Besti hundur sýningar“ á Crufts árið 1960.

Mark Watson
Íslandsvinurinn Mark Watson ferðaðist mikið um landið. Í sínum fyrstu ferðum, í kringum 1930, sá hann allnokkuð af íslenskum hundum út um sveitir en í kringum 1950 voru íslenskir hundar svo að segja horfnir nema á afskekktum stöðum. Ljóst er að á þessum tíma var tegundin í mikilli útrýmingarhættu.

Watson ákvað að flytja nokkra hunda og tíkur til Kaliforníu og rækta íslenska fjárhundinn svo hann yrði ekki aldauða. Yfirdýralæknir, Páll A. Pálsson, aðstoðaði við útflutninginn en eftir hjá Páli varð tík sem kom frá Vestfjörðum. Fljótlega eftir að hundarnir komu til Kaliforníu kom upp hundapest og drápust sumir hundanna. Þeir sem lifðu eignuðust afkvæmi og virtust ekki hafa blandast öðrum hundategundum. Watson flutti seinna til Englands og tók hundana með sér og lét halda ræktuninni áfram. Það tók Breta hins vegar ekki langan tíma að breyta útliti hundsins í þá átt sem þeim þótti fallegt og urðu hundarnir stuttir, kubbslegir og smábeinóttir.  

Skipuleg ræktun
Páll A. Pálsson lét rækta undan tíkinni sem hafði orðið eftir á Keldum og Landbúnaðarráðuneytið veitti styrk til þess að hefja skipulega ræktun íslenskra hunda í Hveragerði.

Árið 1967 hóf Sigríður Pétursdóttir á Ólafsvöllum mikið ræktunarstarf á íslenska fjárhundinum. Fyrstu hundar Sigríðar voru allmikið skyldir og fékk hún leyfi til að flytja til Íslands tvo íslenska hvolpa frá Bretlandi enda var ræktunarstofninn ansi fátæklegur á þessum tíma. Út frá mjög fáum hundum hóf Sigríður brautryðjendastarf á ræktun íslenska fjárhundsins.

Árið 1969 var Hundaræktarfélag Íslands (HRFÍ) stofnað en eitt markmiða þess er að vernda og rækta íslenska fjárhundinn. Félagið fékk seinna aðild að alþjóðahundaræktarsamtökunum FCI og hundaræktarsamtökum Norðurlandanna NKU. Starfsemi Hundaræktarfélagsins hefur breyst nokkuð með árunum og í dag er það samstarfsvettvangur eigenda og áhugafólks ýmissa hundakynja.

Deild íslenska fjárhundsins var stofnuð 1979 og ber ábyrgð á varðveislu og ræktun tegundarinnar í umboði stjórnar Hundaræktarfélags Íslands. Árið 1996 hafði Guðrún R. Guðjohnsen, þáverandi formaður HRFÍ og DÍF, frumkvæði að stofnun alþjóðlegra samtaka um ræktun íslenska fjárhundsins á alþjóðlegum vettvangi. Samtökin bera yfirskriftina Icelandic Sheepdog International Comiitee, ISIC. Auk Íslands eru Danmörk, Finnland, Noregur, Svíþjóð, Holland og Þýskaland.

Vinsældir íslenska fjárhundsins hafa aukist á síðustu árum og þó stofninn sé ekki stór og nauðsynlegt að vera á varðbergi við ræktunina þá er kynið ekki lengur í útrýmingarhættu. Árlega fæðast um 100 hvolpar á Íslandi og er nokkur hluti þeirra fluttur út, bæði til Evrópu og Norður-Ameríku.

Eiginleikar
Svipur íslenska fjárhundsins er oft brosleitur og er öruggt og fjörlegt fas einkennandi fyrir tegundina. Íslenski fjárhundurinn er úthaldsgóður smalahundur sem geltir og nýtast þeir eiginleikar við rekstur og smölun búfénaðar úr haga eða af fjalli. Þetta er glaður og vingjarnlegur hundur með ljúfa lund, forvitinn og óragur við vinnu. Tegundin hentar vel til margra starfa en flestir hundarnir eru þó heimilishundar í dag. Þetta er blíður hundur og viðkvæmur í lund, tryggur fjölskylduhundur sem myndar sterk bönd við fjölskyldu sína en er á sama tíma vinur allra sem hann hittir. Aðlögunarhæfni íslenska fjárhundsins er mikil og lagar hann sig að lífsmynstri sinnar fjölskyldu en þarf þó daglega góða hreyfingu og er nánast óþrjótandi á göngu.

Hægt er að kenna íslenska fjárhundinum nánast hvað sem er og er æskilegt að hann fái tækifæri til að nýta vinnugleði sína svo hann njóti sín til fulls og verði sá gleðigjafi og félagi sem vel þjálfaður hundur er. Íslenskir hundar hafa verið þjálfaðir til snjóflóðaleitar bæði hér á landi og erlendis og íslenskir fjárhundar hafa einnig verið þjálfaðir sem meðferðarhundar með einhverfum börnum. Þar til viðbótar eru íslenskir fjárhundar að sjálfsögðu enn notaðir við smalamennsku og við leit að týndu fé í fönn. Við smalamennsku nýtist þefskyn hundsins vel og í slæmu skyggni rennur hann á lykt af fé og finnur þó maðurinn sjái það ekki. Þefskyn hundsins nýtist einnig vel til eggjaleitar og íslenskum hundum hefur verið kennt að leita einungis eftir eggjum ákveðinna tegunda fugla.

Nánari upplýsingar um íslenska fjárhundinn má finna á heimasíðu DÍF.

Heimildir

Deild íslenska fjárhundsins. 2007. Vefslóð: http://www.dif.is.

Eggert Ólafsson. 1981. Ferðabók Eggert Ólafssonar og Bjarna Pálssonar. Um ferðir þeirra á Íslandi árið 1752-1757. 1. bindi. Jón Eiríksson og Gerhard Schöning bjuggu frumútgáfuna til prentunar. Steindór Steindórsson þýddi árið 1942. Bókaútgáfan Örn & Örlygur, Reykjavík.

Gísli Pálsson. 1999. Íslenski fjárhundurinn. Bókaútgáfan á Hofi.

Hundaræktarfélag Íslands. 2007. Vefslóð: http://www.hrfi.is.

Icelandic Sheepdog International Comittee. 2007s. Vefslóð: http://www.icelanddog.org/.

Palmer, Joan. 1985. Stóra hundabók Fjölva. Íslensk ritstjórn og meðhöfundur Þorsteinn Thorarensen. Fjölvaútgáfan, Reykjavík.

Stefán Aðalsteinsson. 1981. Sauðkindin landið og þjóðin. Bjallan, Reykjavík.

Stefán Aðalsteinsson. 1998. „Uppruni íslenskra húsdýra“. Um landnám á Íslandi. Fjórtán erindi. Ráðstefnurit V, bls. 73-80. Guðrún Ása Grímsdóttir sá um útgáfuna. Vísindafélag Íslendinga, Reykjavík.

Stefán Aðalsteinsson. 2005, 12. janúar. „Særtrekk hos islandske husdyr“. Nordisk genbank husdyr. Vefslóð http://www.nordgen.org/nordenshusdyr/nordenshusdyr.htm.

Watson, Mark. 1956. The Iceland dog. A Research on the ICELAND DOG (also known as the Icelandic Sheepdog). Wensum Kennels, Nicasio, California.

© Þorsteinn Thorsteinson 2009. Afritun óheimil án leyfis